Drugie imię: jak je wybrać, żeby pasowało. Przepisy, zapis i dane z rejestru

1. Pierwsze imię wybieracie dla dziecka, drugie zwykle dla rodziny

Pierwsze imię rodzice wybierają uchem: sprawdzają, jak brzmi, jak wygląda w zdrobnieniu, czy nie powtarza się w klasie. Drugie wybierają po kimś. Widać to w jednej liczbie z rejestru PESEL za 2019 rok: Andrzej był wtedy dopiero 97. imieniem pierwszym w Polsce z 249 nadaniami, a jako drugie imię dostało go 2048 chłopców. Ci sami rodzice, to samo imię i ośmiokrotna różnica między pierwszym a drugim miejscem w akcie.

Ten tekst jest instrukcją, nie zestawieniem. Zebraliśmy w nim przepisy, które ograniczają wybór, zasady zapisu, na które powołują się urzędy stanu cywilnego, oraz liczby pokazujące, co w drugim imieniu robią inni rodzice. Na końcu znajdziecie listę kontrolną do przejścia, zanim podpiszecie oświadczenie w USC.

Jedno zastrzeżenie na starcie. Drugie imię nie jest miejscem o luźniejszych regułach. Kierownik USC ocenia oba imiona według tych samych przepisów, a odmowa dotyczy całego oświadczenia, nie samego drugiego członu.

2. Co mówi prawo: dwa imiona i trzy warunki

Zasady nadawania imion opisuje art. 59 ustawy z 28 listopada 2014 roku – Prawo o aktach stanu cywilnego. Przepis jest krótki i sprowadza się do jednego limitu oraz kilku warunków, które musi spełnić każde z imion.

• •Osoba zgłaszająca urodzenie składa oświadczenie o wyborze nie więcej niż dwóch imion. Trzeciego imienia nadać nie można.
• •Imię nie może być zapisane w formie zdrobniałej.
• •Imię nie może mieć charakteru ośmieszającego ani nieprzyzwoitego.
• •Imię musi pozwalać odróżnić płeć dziecka w powszechnym znaczeniu.
• •Imię obce jest dopuszczalne niezależnie od obywatelstwa i narodowości rodziców.

Jeśli któryś z tych warunków nie jest spełniony, kierownik USC odmawia przyjęcia oświadczenia i wybiera imię dla dziecka z urzędu, w drodze decyzji administracyjnej podlegającej natychmiastowemu wykonaniu. W akcie urodzenia zostaje wtedy adnotacja o wyborze imienia z urzędu. Od tej decyzji przysługuje odwołanie do wojewody właściwego dla siedziby urzędu. Termin wynosi czternaście dni od doręczenia decyzji, a odwołanie składa się za pośrednictwem tego samego kierownika USC, który decyzję wydał. Kodeks postępowania administracyjnego nie wymaga przy tym szczegółowego uzasadnienia – wystarczy wskazać, że nie zgadzacie się z rozstrzygnięciem. Przez cały ten czas dziecko ma już w akcie imię wpisane przez urzędnika.

Imię obce wolno nadać każdemu dziecku, ale zapis oceniany jest według polskiej ortografii. Rada Języka Polskiego zaleca formy przyswojone i odradza litery spoza polskiego alfabetu: Aleks zamiast Alex, Ksenia zamiast Xenia, Wioleta zamiast Violetty, Klaudia zamiast Claudii. Dla imion nowych, dopiero zapożyczanych, Rada zaleca odwrotnie – zachowanie oryginalnej pisowni, a więc Jessica, nie Dżesika. Zalecenie nie jest przepisem i kierownik USC nie ma obowiązku się do niego stosować, ale urzędy powołują się na nie w sprawach zapisu.

Zakaz form zdrobniałych bywa mylony z zakazem imion krótkich. To nie to samo. Rada Języka Polskiego odradza nadawanie form używanych nieoficjalnie, takich jak Jaś, Kasia czy Wiesiek, ale dopuszcza imiona z pochodzenia zdrobniałe, które dziś funkcjonują samodzielnie – wymienia wprost Lenę, Ninę, Ritę i Betinę. W rejestrze widać, że urzędy tę granicę stosują: w 2019 roku Kuba trafił do aktu jako drugie imię 66 razy.

3. Ilu rodziców w ogóle nadaje drugie imię: 44 procent rocznika

W 2019 roku w rejestrze PESEL zapisano 387 691 pierwszych imion i 172 536 drugich. Drugie imię dostało więc mniej więcej 44 procent rocznika: 45 procent chłopców i 44 procent dziewczynek. Rodzice dzielą się w tej sprawie prawie po połowie.

Skąd akurat 2019 rok. Zbiór „Imiona nadawane dzieciom w Polsce”, udostępniany przez Ministerstwo Cyfryzacji na dane.gov.pl, zawiera osobne wykazy drugich imion tylko dla tego rocznika. Nowsze roczniki opisują wyłącznie imiona pierwsze, więc wszystkie proporcje w tym tekście dotyczą 2019 roku i nie należy ich przenosić na dziś bez zastrzeżenia.

Drugie zastrzeżenie dotyczy progu publikacji. Zbiór pomija imiona nadane w danym roku mniej niż dwa razy, więc rzeczywista liczba drugich imion jest odrobinę wyższa niż 172 536. Przy skali kilkuset tysięcy nadań ta różnica nie zmienia proporcji, ale warto o niej pamiętać przy pojedynczych, rzadkich imionach.

4. Mapa drugiego imienia: Śląsk 82 procent, Podlasie 5

Decyzja o drugim imieniu zależy od regionu bardziej niż od czegokolwiek innego, co da się w tych danych zmierzyć. Udział drugich imion w liczbie pierwszych imion tego samego rocznika wynosił w 2019 roku:

• •śląskie – 81,5 procent (34 859 drugich imion na 42 766 pierwszych)
• •opolskie – 75,4 procent (6542 na 8676)
• •małopolskie – 65,1 procent (25 717 na 39 494)
• •pomorskie – 50,9 procent (13 701 na 26 926)
• •podkarpackie – 50,1 procent (11 232 na 22 432)
• •mazowieckie – 27,0 procent (16 938 na 62 780)
• •wielkopolskie – 26,1 procent (10 329 na 39 558)
• •lubelskie – 21,3 procent (4058 na 19 092)
• •warmińsko-mazurskie – 16,0 procent (2219 na 13 836)
• •podlaskie – 4,9 procent (601 na 12 202)

Rozpiętość jest szesnastokrotna. W województwie śląskim drugie imię dostaje czworo dzieci na pięcioro, w podlaskim jedno na dwadzieścioro. Regionalne wykazy również pomijają najrzadsze pozycje, ale ten efekt liczy się w setkach nadań, a różnica między Śląskiem a Podlasiem – w dziesiątkach tysięcy.

Dla Was oznacza to tyle. Jeśli mieszkacie na Śląsku, w Opolskiem albo w Małopolsce, dziecko z jednym imieniem będzie w swojej klasie w mniejszości. Na Podlasiu i Warmii jest odwrotnie i to drugie imię wymaga wyjaśnienia w rodzinie.

5. Miejsce dla pokolenia dziadków: Maria, Anna, Jan i Piotr

Lista drugich imion to inna lista niż ranking imion pierwszych. Najczęściej wybierane drugie imiona dziewczynek w 2019 roku to Maria (8592), Anna (6344), Zofia (2720), Magdalena (2248) i Katarzyna (1893). U chłopców kolejność otwierają Jan (6337), Piotr (4202), Stanisław (2918), Krzysztof (2641) i Józef (2574).

Zestawienie tych samych imion z rankingiem imion pierwszych pokazuje, o co tu chodzi. Katarzyna była w 2019 roku 58. imieniem pierwszym (702 nadania) i piątym drugim (1893). Józef – 64. pierwszym (549) i piątym drugim (2574). Ewa – 60. pierwszym (653) i dziesiątym drugim (1583). U chłopców jest tak samo: Piotr miał 3085 nadań na pierwszym miejscu i 4202 na drugim, Krzysztof 2031 i 2641, Paweł 1355 i 2480. Imiona pokolenia rodziców i dziadków wypadły z pierwszego miejsca w akcie urodzenia, ale przetrwały na drugim.

Widać to też po repertuarze. W 2019 roku rodzice użyli 812 różnych imion pierwszych dla chłopców i 823 dla dziewczynek, ale tylko 588 i 583 różnych imion drugich. Na drugim miejscu sięga się po węższy, bardziej powtarzalny zbiór. Wśród tych rzadkich pozycji 286 męskich i 278 żeńskich form nadano nie więcej niż pięć razy w skali kraju.

Zależność działa też w drugą stronę. Imiona, które prowadziły wtedy w rankingu pierwszych, na drugim miejscu pojawiają się rzadko. Zuzanna była pierwszym imieniem 8456 dziewczynek i drugim imieniem 1038. Maja – 7435 razy pierwszym i 839 drugim, Lena – 6815 i 646. Imię modne trafia na pierwsze miejsce i tam zostaje.

Jeśli szukacie imienia pierwszego, aktualne rozkłady znajdziecie w rankingu imion i w zestawieniu trendów. Na drugim miejscu ranking pomaga mniej, bo decyduje nie moda, tylko to, kogo w rodzinie chcecie upamiętnić.

6. Brzmienie: sprawdźcie zestaw głosem, nie wzrokiem

Dwa imiona czyta się razem rzadko, ale zawsze w tych samych, niewygodnych momentach: przy odczytywaniu listy, przy podpisywaniu dokumentu, przy uroczystości. Zestaw sprawdza się więc uchem, a nie wzrokiem. Wypowiedzcie na głos pełny ciąg – imię, drugie imię, nazwisko – kilka razy pod rząd i posłuchajcie, gdzie się potykacie.

• •Wyrównajcie długość. Najczęstsze drugie imiona są krótkie: Jan i Piotr mają jedną sylabę, Anna i Maria dwie. Po długim pierwszym imieniu krótkie drugie brzmi czyściej niż kolejne trzysylabowe.
• •Rozdzielcie te same głoski. Zestawy, w których pierwsze imię kończy się tak, jak zaczyna się drugie, zlewają się w mowie – Amelia Aurelia albo Marek Karol.
• •Sprawdźcie odmianę. Imiona odmieniają się razem: „córki Zofii Marii”, „synowi Janowi Piotrowi”. Zestaw, który w dopełniaczu albo celowniku brzmi ciężko, będzie tak brzmiał w każdym urzędowym piśmie.
• •Sprawdźcie zbieg z nazwiskiem. Drugie imię stoi bezpośrednio przed nazwiskiem i to ta granica najczęściej zgrzyta, a nie granica między imionami.
• •Sprawdźcie zdrobnienia obu imion. Dziecko będzie używać któregoś z nich w domu, a wersje potoczne bywają zaskakująco podobne.

Jeżeli chcecie zawęzić listę kandydatów, zanim zaczniecie je wymawiać, generator drugiego imienia dobiera propozycje do wybranego pierwszego imienia. Ostatnie słowo i tak należy do próby na głos.

7. Zapis i inicjały: trzy litery zostają na całe życie

Dwa imiona zapisuje się osobno, bez łącznika. Zasadę tę sformułowała Komisja Kultury Języka Komitetu Językoznawstwa PAN w „Zaleceniach dla urzędów stanu cywilnego dotyczących nadawania imion dzieciom”, opublikowanych w Komunikatach Komisji nr 1(4) z 1996 roku. Rada Języka Polskiego kieruje się nimi przy opiniowaniu imion do dziś, choć powstały jeszcze pod rządami wcześniejszej ustawy.

"Podtrzymuje się zakaz nadawania więcej niż dwóch imion, pisanych osobno, bez łącznika, żeńskich dla dziewczynek, męskich dla chłopców. Wyjątkowo imię żeńskie Maria można – zgodnie z tradycją – nadać jako drugie imię chłopcu, np. Artur Maria, Tadeusz Maria."

Wyjątek z ostatniego zdania jest w rejestrze widoczny, choć rzadki: w 2019 roku Maria trafiła do aktu jako drugie imię 47 chłopców. To jedyny taki wyjątek wymieniony w Zaleceniach i dotyczy wyłącznie drugiego miejsca.

Kolejność też jest decyzją, nie formalnością. To pierwsze imię trafia do dokumentów, dzienników i list, a drugie pojawia się w komplecie tylko w akcie urodzenia, dowodzie i przy okazjach urzędowych. Jeśli imię po babci ma być tym, którym dziecko będzie się przedstawiać, powinno stać na pierwszym miejscu.

Zanim zatwierdzicie zestaw, wypiszcie inicjały. Trzy litery pojawiają się na monogramach, w loginach szkolnych i w skrótach urzędowych, a układają się w słowo częściej, niż się wydaje. Sprawdźcie też zapis pełny w formularzu: część systemów drukuje oba imiona w jednym polu, część skraca drugie do inicjału, a część pomija je zupełnie. Drugie imię widnieje w akcie urodzenia i w dowodzie osobistym, ale w codziennych dokumentach bywa niewidoczne.

8. Druga data w kalendarzu: imieniny z drugiego imienia

Drugie imię daje drugie imieniny i dla części rodzin to argument sam w sobie. Liczba dat zależy jednak od imienia i różnice są duże. Anna ma w naszym kalendarzu jedną datę, 26 lipca. Jan ma ich dwanaście, a Maria szesnaście, od 2 lutego po 8 grudnia.

Imię z jedną datą daje rodzinie jeden ustalony dzień. Imię z kilkunastoma datami wymaga wyboru, który zapada raz i zostaje na lata. Daty dla obu imion sprawdzicie w kalendarzu imienin, miesiąc po miesiącu.

9. Kiedy jedno imię wystarczy i co da się zmienić później

Drugie imię nie jest obowiązkiem i w kilku sytuacjach jedno imię jest odpowiedzią lepszą. Jeśli nazwisko jest długie i odmienne w zapisie, trzeci człon utrudnia każde wypełnienie formularza. Jeśli w rodzinie nie ma imienia, które chcecie upamiętnić, drugie imię dobrane „żeby było” zwykle nie utrwala się w użyciu. Jeśli mieszkacie za granicą albo planujecie wyjazd, warto sprawdzić, jak dwa imiona zapisuje tamtejszy rejestr, bo część systemów skleja je w jedno pole.

Decyzja nie jest przy tym nieodwracalna. Art. 70 Prawa o aktach stanu cywilnego daje rodzicom sześć miesięcy od sporządzenia aktu urodzenia na złożenie oświadczenia o zmianie imienia lub imion dziecka. W tym trybie można zamienić jedno imię na inne, zastąpić dwa imiona jednym albo jedno dwoma, dodać drugie imię, zmienić pisownię lub kolejność imion. Oświadczenie składa się przed wybranym kierownikiem USC albo przed konsulem, a po terminie kierownik odmawia jego przyjęcia.

Po upływie sześciu miesięcy zostaje tryb administracyjny z ustawy z 17 października 2008 roku o zmianie imienia i nazwiska. Zmiana jest tam możliwa wyłącznie z ważnych powodów, które wymienia art. 4 – między innymi gdy imię jest ośmieszające albo niezgodne z godnością człowieka. Wniosek dotyczący dziecka składa jego przedstawiciel ustawowy, a po zmianie nadal można mieć najwyżej dwa imiona.

10. Podsumowanie: lista do sprawdzenia przed wizytą w USC

Zanim podpiszecie oświadczenie, przejdźcie zestaw przez pięć punktów:

• •Oba imiona spełniają warunki z art. 59: nie są zdrobnieniami, nie są ośmieszające, wskazują płeć.
• •Pełny ciąg z nazwiskiem brzmi czysto na głos, także w dopełniaczu i wołaczu.
• •Inicjały nie układają się w słowo, którego nie chcecie.
• •Wiecie, którą datę imienin będziecie obchodzić, jeśli drugie imię ma ich kilkanaście.
• •Drugie imię ma dla Was konkretne uzasadnienie – kogoś w rodzinie, patrona, tradycję. Jeśli go nie ma, jedno imię wystarczy.

Liczby z rejestru mówią tylko o tym, co robią inni rodzice. Nie powiedzą, czy Anna po babci będzie dla Waszego dziecka ważniejsza niż imię, które sami lubicie bardziej. Ta część decyzji należy do Was i nie ma na nią danych.